Đến đây, tôi xin chuyển chủ đề sang một nội dung khác, tôi muốn đề cập đến vấn đề văn hóa. Đây sẽ là phần hai trong nội dung buổi nói chuyện của tôi ngày hôm nay. Nói đến văn hóa Nhật Bản, các bạn nghĩ ngay đến điều gì? Phải chăng là các đền chùa, Phật các cổ xưa hay nghệ thuật cắm hoa, nghệ thuật trà đạo truyền thống của Nhật Bản? Hay các bạn hình dung ngay về truyện tranh, phim hoạt hình, thời trang dễ thương hoặc văn hóa Pop Culture hiện đại với tên gọi J-Pops? Hay phải chăng các bạn nghĩ ngay đến màn múa tập thể Yosakoi và điệu hò Hanagasa được diễn tại “Lễ hội hoa Anh đào” tổ chức ở Hà Nội, những “Văn hóa lễ hội” pha trộn giữa truyền thống và hiện đại?

 Tôi nghĩ rằng, dù các bạn có hình dung ra bất cứ điều gì, đó cũng vẫn là văn hóa của Nhật Bản, là hình ảnh Nhật Bản đang bước đi, đang phát triển mỗi ngày. Tất nhiên, tôi là một nhà ngoại giao, không phải một chuyên gia về văn hóa, vì vậy, tôi không có ý định nói sâu về “Lý luận văn hóa Nhật Bản” một cách to tát, mà có muốn tôi cũng không thể nói được. Do đó, ở đây, tôi chỉ muốn nêu lên một vài ý kiến cá nhân của mình về ý thức đối với cái đẹp của người Nhật cũng như những đặc trưng mang tính hình thái, là nền tảng trụ cột của văn hóa Nhật Bản.

Trước tiên, tôi sẽ nói về ý thức đối với cái đẹp của người Nhật, hay nói cách khác là nói về việc “Người Nhật nhìn nhận cái đẹp ra sao”. Thưa các bạn sinh viên, các bạn đã từng nghe tới cụm từ “Wabi- sabi” chưa? “Wabi” là từ chỉ sự “mộc mạc”, còn “Sabi” lại mang ý nghĩa thể hiện sự tĩnh lặng, thanh tịnh. “Wabi- Sabi” là những từ luôn xuất hiện khi bàn về ý thức đối với cái đẹp của người Nhật. Nói chung, người Nhật không quen với những thứ lòe loẹt, nhiều màu sắc, hay những việc ầm ĩ gây xôn xao, và họ cũng không thấy như thế là đẹp. Ngoài ra, những dạng thức mang tính hình học cũng không phù hợp với sở thích của người Nhật. Đối với người Nhật, vẻ đẹp mà họ cảm nhận được là vẻ đẹp ẩn chứa trong hình ảnh thiên nhiên tồn tại một cách ôn hòa trong thế giới không có quy luật. Mặt khác, có một điều mà có thể các bạn cảm thấy khó có thể hiểu được, đó là, đối với người Nhật “Gian” và “Vô” cũng là hai yếu tố hết sức quan trọng. Cảm giác về nhịp điệu trong cơ thể của người Nhật có những yếu tố thể hiện phản ứng chống lại sự lặp đi lặp lại những âm thanh cách quãng đều nhau, người Nhật thích sự cách quãng không đều một cách mơ hồ, một sự phá vỡ quy luật nhẹ nhàng êm ái. Ngoài ra, người Nhật cũng tìm thấy vẻ đẹp khi trái tim họ phản ứng trước sự tồn tại vừa phải, phù hợp của cái “vô”, tức là một khoảng không gian không có bất cứ một thực thể nào, thay vì một không gian bị lấp đầy kín. Những khu vườn của Nhật chính là một ví dụ minh họa sinh động, nếu các bạn so sánh vườn của Nhật với những khu vườn của Pháp như các bạn đã biết, sẽ thấy ngay sự khác biệt này. Thật ra, tôi muốn sử dụng slide trình chiếu để giải thích cụ thể về điều này, như vậy, sẽ dễ hiểu hơn rất nhiều, song đáng tiếc là ngày hôm nay không có các thiết bị cần thiết và chúng tôi cũng chưa chuẩn bị được những dẫn chững có thể đưa ra như những ví dụ cụ thể cho các bạn. Trước hết, ngày hôm nay, tôi muốn các bạn hãy ghi nhớ từ “Wabi- Sabi” và hai yếu tố “Gian” và “Vô” trong văn hóa Nhật.

Tôi nghĩ rằng, có khá nhiều khác biệt trong ý thức về cái đẹp của người Nhật và người Việt. Tôi cũng thực sự cảm nhận được sâu sắc điều này khi đến thăm chùa chiền ở khắp các nơi trên đất nước Việt Nam. Chùa ở Việt Nam khá nhiều màu sắc, tượng Phật cũng sáng lấp lánh đầy màu sắc thần thánh. Phải chăng các bạn cảm thấy như vậy sẽ tốt hơn đúng không ạ? Đối với người Nhật, chùa chiền phải là nơi thanh tịnh được bao quanh bởi rừng cây, nhà chùa cũng phải có vóc dáng cổ xưa, giữ nguyên hiện trạng từ hồi được dựng nên từ những cây gỗ lâu năm, người Nhật cũng thấy tượng Phật chỉ nên có hai màu đen trắng, không có màu sắc gì khác sẽ phù hợp hơn. Đôi khi, cũng có những bức tượng phật lấp lánh màu vàng song tôi nghĩ nó không hợp với sở thích của nhiều người Nhật.

Ngoài ra, nếu nói về âm hưởng, có thể thấy rằng, có vẻ như người Việt Nam thích những nơi có âm thanh lớn hơn là những nơi yên tĩnh vắng vẻ. Người Nhật, khi đi thăm các cơ sở của Việt Nam, hầu hết đều cảm nhận được không khí tương đối náo nhiệt ở những nơi mà họ đến. Tôi cũng từng tham dự rất nhiều sự kiện kể từ khi đến Việt Nam, và thấy rằng, trước khi khai mạc buổi lễ, thường có màn biểu diễn nhạc cụ hay trình diễn ca nhạc kéo dài khoảng 20- 30 phút cho đến khi các vị khách ổn định chỗ ngồi. Tôi nghĩ rằng, rất nhiều người Nhật cảm thấy có gì đó hơi lạ với họ khi tiếp xúc với văn hóa này. Ở Nhật, việc chờ đợi lễ khai mạc một cách nhẹ nhàng, yên tĩnh là điều bình thường. Tôi nghĩ đây không phải là vấn đề nền văn hóa nào hay hơn, tốt hơn, mà chỉ là sự khác biệt về cảm giác, là vấn đề về tập quán thói quen.

Tiếp theo, tạm dừng nội dung về quan điểm đối với cái đẹp, tôi xin tiếp tục nói về những đặc trưng mang tính hình thái của văn hóa Nhật Bản. Ở đây, từ khóa mà tôi muốn nhấn mạnh là từ “Sự hòa trộn”. Khoảng 1500 năm trở về trước, khi đạo Phật lần đầu tiên du nhập vào Nhật Bản, người Nhật lúc bấy giờ đã điều hòa để đạo phật có thể cùng song song tồn tại với đạo Shinto, vốn là tôn giáo cổ xưa của Nhật Bản. Đây có thể coi là sự “Hòa trộn giữa hai tôn giáo Thần giáo và Phật giáo” , và phải nói rằng, người Nhật đã tiếp thu những cái hay của cả hai tôn giáo, biến thể chúng và làm nên một “bản thể hòa trộn” mới. Người Nhật không giỏi trong việc sáng tạo ra những thứ hoàn toàn mới từ xuất phát điểm là con số 0, song lại rất giỏi trong việc tìm ra những điểm ưu việt khi bắt gặp một cái gì đó mới mẻ, và kết hợp nó với những cái đã có để tạo ra một thực thể mới mang cá tính riêng. 140 năm trước, khi thời kì “Samurai- Võ sĩ đạo” khép lại và người Nhật cố gắng xây dựng một quốc gia hiện đại, Nhật Bản đã đưa vào sử dụng rất nhiều những công nghệ sản xuất mới từ nước ngoài, song ngay cả tại thời điểm đó, người Nhật cũng không sử dụng nguyên những kĩ thuật đưa vào, mà thường biến đổi, cải tạo các công nghệ sao cho phù hợp với điều kiện của Nhật Bản. Điều này có nghĩa là, những công nghệ được phát triển tại Âu Mỹ, khi vào Nhật, đã đươc gia công thêm, và ở một khía cạnh nào đó, “đã trở thành những sản phẩm tốt hơn”. Những điều tương tự như vậy cũng diễn ra trong thế giới của văn hóa, từ xa xưa, văn hóa du nhập từ Trung Quốc, Bán đảo Triều Tiên hay Âu Mỹ đã được biến đổi cho phù hợp với cuộc sống tinh thần của người Nhật cũng như ý thức về cái đẹp mang tính Nhật Bản, để rồi, sau nhiều năm tháng, những nền văn hóa đó đã dần dần được “thẩm thấu”. Kịch “No” hay “Kabuki” , hai môn nghệ thuật sân khấu cổ điển của Nhật Bản chính là ví dụ sinh động minh chứng cho điều này.

Tôi nghĩ rằng nền văn hóa Pop Culture đang ở giai đoạn đỉnh cao thịnh vượng tại Nhật Bản hiện nay, cũng có thể nói, mang đặc điểm giống như vậy. Ở Nhật Bản, người ta gọi chung đây là “Nền văn hóa của giới trẻ”, song có thể thấy rõ sự pha trộn hết sức tuyệt vời giữa phong cách Tây Âu và Nhật Bản trong các lĩnh vực âm nhạc, thời trang, phim hoạt hình hay truyện tranh. Về truyện tranh, trong văn hóa Nhật có tồn tại loại “Tranh biếm họa (Giga) ” và “Sách có tranh vẽ (Soushi)”, là tranh vẽ có phần chữ thuyết minh, một loại hình văn hóa có từ xa xưa của Nhật Bản (Tranh vui nhộn), và vì vậy, Nhật bản cũng có nền văn hóa riêng tương ứng, song kể từ sau đại chiến thế giới lần thứ 2, truyện tranh vốn cực kì hưng thịnh ở Nhật Bản đã kết hợp với những yếu tố du nhập từ Âu Mỹ, và làm thành một nền “Văn hóa hòa trộn”. Tuy nhiên, cùng với cảm nhận tinh tế của người Nhật, nền văn hóa truyện tranh này đã phát triển nhanh và theo một phong cách riêng biệt, vì vây, những ảnh hưởng pha trộn từ văn hóa Âu Mỹ đã dần biến mất, hơn thế kể từ năm 1990, “Truyện tranh Manga của Nhật Bản” đã được phổ biến rộng rãi trên khắp thế giới, và gây nên ảnh hưởng lớn lao đến nền văn hóa của các nước Âu Mỹ. Tôi nghĩ phim hoạt hình và các phần mềm trò chơi cũng có chung đặc điểm phát triển như vậy. Tất nhiên, trong nền văn hóa của Nhật Bản, không ít những yếu tố phát triển một cách độc lập, riêng biệt mà không chịu bất cứ ảnh hưởng nào của ngoại quốc. Tiêu biểu cho những yếu tố văn hóa đó là loại tranh khắc hết sức độc đáo của Nhật Bản – Tranh Phù Thế, hết sức hưng thịnh vào cuối thời kì Samurai- Võ sĩ đạo, tức là vào khoảng 150- 200 năm trước đây. Phần lớn các tranh phù thế đều là tranh điêu khắc những họa tiết phong cảnh hay con người, song phương pháp miêu tả độc đáo, làm nổi bật lên cảm quan 3 chiều của không gian mà không cần đến phương pháp xa gần, là điều thu hút sự chú ý của người Pháp vào nửa cuối thể kỉ 19, và cũng có thể coi là một nguồn động lực giúp tạo ra loại tranh theo trường phái mới , “ Trường phái ấn tượng” ở Châu Âu. Tuy nhiên, những trường hợp như thế này quả thực chỉ là ngoại lệ, hầu hết văn hóa Nhật Bản, theo tôi đều là “Văn hóa pha trộn” đạt đến mức đỉnh điểm.

Các bạn sinh viên thân mến, cho đến thời điểm này, trong bài nói chuyện của mình, tôi vẫn chưa cố ý đề cập đến “Văn hóa tinh thần” của Nhật Bản. Có thể nói, đây là một chủ đề lớn mà tôi không thể giải thích hết được trong một bài diễn thuyết kéo dài 1 tiếng đồng hồ, và bản thân tôi cũng không có khả năng thuyết trình về vấn đề này.Tuy nhiên, vẫn còn chút thời gian, vì vậy, tôi muốn nói thêm một chi tiết nữa về võ sĩ đạo “Samurai” – nội dung ban nãy đã trình bày. Trong người Nhật, có tồn tại một nền văn hóa tinh thần, hay là giá trị quan mưu cầu mọi thứ ở mức tuyệt đối tốt, ở mức hoàn hảo nhất kể cả trong cách sống, cách sản xuất, tạo ra đồ vật hay trong lĩnh vực văn hóa. Những người Nhật như vậy được tôn vinh là “Danh nhân” và được người người kính trọng. Nhật Bản thế kỉ 17 có một võ sĩ đạo tên là Miyamoto Musashi, nhân vật này tìm kiếm sự hoàn hảo trong thực tiễn và lý luận về kiếm thuật, ông cũng để lại rất nhiều huyền thoại trong lịch sử. Cuộc sống cấm kị những dục vọng đó hợp với phong cách của người Nhật, chính vì vậy, nhân vật này nổi tiếng đến mức không có người Nhật nào không biết đến tên tuổi của ông – Miyamoto Musashi - sau khi ông trở thành nhân vật chính trong tiểu thuyết và bộ phim rất nổi tiếng vào thế kỉ thứ 20. Gần đây, có một số ấn phẩm được xuất bản, giới thiệu về Miyamoto Musashi tại Brazil – đất nước ở vùng Nam Mỹ, và nghe nói, đã trở thành cuốn sách bán chạy nhất (Best- Seller). Như vậy, có thể thấy rằng, cách sống của nhân vật này không chỉ phù hợp với phong cách của người Nhật, mà có lẽ còn mang một tính phổ biến toàn cầu nào đó tồn tại trong thế giới ở cả  thế kỉ 21 này. Thật ra, tôi rất mong rằng có thể giới thiệu chương trình tài liệu mang tên “Dự án X” tại Việt Nam. Chương trình này do đài truyền hình NHK Nhật Bản phát sóng. Chương trình này có tính truyện, kể về những nhân vật đã tham gia vào quá trình thực hiện một dự án lớn, góp phần phát triển những công nghệ mới tại Nhật Bản vào nửa sau thế kỉ 20, và tôi mong rằng, chương trình có thể khiến người xem xúc động trước hình ảnh những con người đã đối mặt với vô vàn khó khăn để thực hiện được sự nghiệp lớn cho đất nước. Hình ảnh những con người nỗ lực không ngừng từng ngày hướng tới sự hoàn hảo, như là sự tái hiện hình ảnh Miyamoto Musashi thời hiện đại vậy. Chính hình ảnh những người võ sĩ Samurai này, luôn sống trong trái tim của phần lớn nam nhi Nhật Bản, có thể nói, là ví dụ điển hình rõ nét nhất thể hiện văn hóa tinh thần của người Nhật. Vì vậy, rất mong các bạn tìm hiểu về vấn đề này.

 (Còn tiếp)

TS Ngô Minh Thủy dịch từ tiếng Nhật